बजेट सुझाव — २०८२/८३
नेपाल हरित मल पहल
जलविद्युतको सदुपयोग गरी आन्तरिक युरिया र डीएपी उत्पादन — भारतीय आयातबाट स्वावलम्बन
📋 कृषि तथा पशुपंछी विकास मन्त्रालय / अर्थ मन्त्रालय 📅 मे २०२६ (वैशाख २०८३) 🌐 सार्वजनिक नीति सुझाव
🏔️
कार्यकारी सारांश

समस्या, समाधान र अवसर — एक दृष्टिमा

नेपाल प्रतिवर्ष रासायनिक मल आयातमा अनुमानित USD ४५१–५१३ मिलियन (NPR ६०–६८ अर्ब) खर्च गर्छ। युरिया र डीएपी लगभग सम्पूर्ण रूपमा भारत मार्फत आउँछन्। यो एकल आपूर्तिकर्तामा ढाँचागत निर्भरता, निरन्तर विदेशी मुद्रा निकासी, र NPR ३१ अर्ब/वर्षभन्दा बढी अनुदान भार सिर्जना गर्छ।
NPR ६०+अर्ब
वार्षिक मल आयात लागत
NPR ३१अर्ब
वार्षिक अनुदान भार
८३,००० MW
नेपालको जलविद्युत सम्भावना
~२५ TWh
२०२८ सम्म अधिशेष विद्युत
प्रमुख निष्कर्ष: नेपाल अधिशेष जलविद्युत प्रयोग गरी ~USD ४५९/टन मा आन्तरिक युरिया उत्पादन गर्न सक्छ — हालको आयात मूल्य USD ४९०–६१६/टन भन्दा सस्तो। USD ~१ अर्ब लगानीमा, नेपाल ७–८.५ वर्षमा ब्रेकइभन हासिल गर्न र नाइट्रोजन मल आयातबाट पूर्णतः स्वावलम्बी हुन सक्छ।
आयात समस्या

आ.व. २०२५/२६ को आयात तथ्याङ्क (फेब्रुअरी २०२६ सम्म)

तलका तथ्याङ्क नेपाल भन्सार विभागको छ हो — ७ महिना (श्रावण–फाल्गुण)। वार्षिकीकरण १२/७ गुणकद्वारा।

मल ७ महिना आयात वार्षिकीकृत अनुमान अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य वार्षिक लागत (USD) वार्षिक लागत (NPR)
युरिया २,८७,३७९ टन ~४,९२,००० टन USD ४९०/टन* USD २४१.१M NPR ३२.१ अर्ब
डीएपी (DAP) १,७५,२०१ टन ~३,००,००० टन USD ६५८/टन USD १९७.४M NPR २६.३ अर्ब
पोटाश (MOP) २१,०२३ टन ~३६,००० टन USD ३६०/टन USD १३.०M NPR १.७ अर्ब
कुल जम्मा ४,८३,६०३ टन ~८,२८,००० टन — USD ४५१.५M NPR ६०.१ अर्ब
* युरियाको हालको स्पट मूल्य मे २०२६ मा USD ६१६/टन (२५.३२% वार्षिक वृद्धि) — लाल सागर शिपिङ अवरोध, चीनको निर्यात नियन्त्रण र भारतको ठूलो टेन्डर मागले गर्दा। USD ४९० रूढिवादी फिस्कल औसत हो।
विनिमय दर: USD १ = NPR १३३ (मे २०२६)

अनुदान भार विश्लेषण

मल आयात लागत (NPR/kg) किसान बिक्री मूल्य (NPR/kg) प्रति kg अनुदान अनुदान अनुपात वार्षिक अनुदान
युरिया NPR ६५.२ NPR २५ NPR ४०.२ ६२% NPR १९.८ अर्ब
डीएपी NPR ८७.५ NPR ५० NPR ३७.५ ४३% NPR ११.२५ अर्ब
कुल अनुदान — — — — NPR ~३१ अर्ब/वर्ष
खुद राजकोष निकासी: सरकारले किसानबाट जम्मा NPR २७.३ अर्ब मात्र उठाउँछ — NPR ६० अर्बको आयात विरुद्ध। खुद घाटा: ~NPR ३२.७ अर्ब/वर्ष — रसद र प्रशासन खर्च नगन्य। विश्व युरिया मूल्यमा प्रत्येक १०% वृद्धिले अनुदान भारमा थप NPR ३.२ अर्ब जोडिन्छ।
नेपाल हरित मल पहल — बजेट सुझाव २०८२/८३
सार्वजनिक नीति सुझाव | सबै गणना सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध तथ्याङ्कमा आधारित
१
समाधान प्रस्ताव
जलविद्युतबाट मल — प्रक्रिया र स्रोत आवश्यकता
स्थापित हेबर-बोश प्रविधि प्रयोग गरी अधिशेष जलविद्युतलाई राष्ट्रिय सम्पत्तिमा रूपान्तरण
⚡
उत्पादन प्रक्रिया

पानीबाट युरियासम्म — पूर्णतः सिद्ध प्रविधि

💧 पानी (नदी)
→
⚡ इलेक्ट्रोलिसिस
जलविद्युत
→
🔬 हाइड्रोजन (H₂)
→
🏭 हेबर-बोश
+ N₂ हवाबाट
→
🧪 अमोनिया (NH₃)
→
🌾 युरिया / डीएपी
महत्त्वपूर्ण: इलेक्ट्रोलिसिस, हेबर-बोश र युरिया/डीएपी संश्लेषण — तिनै तीन प्रविधि पूर्णतः व्यावसायिक र विश्वव्यापी रूपमा तैनात छन्। अष्ट्रेलिया, चिली, नर्वे र भारतमा हरित अमोनिया प्लान्टहरू सञ्चालनमा छन्। यो प्रयोगात्मक होइन।

रासायनिक प्रक्रिया (द्रव्यमान सन्तुलन)

चरणसमीकरणऊर्जा
इलेक्ट्रोलिसिस2H₂O → 2H₂ + O₂54 kWh/kg H₂
हेबर-बोशN₂ + 3H₂ → 2NH₃0.5–1 MWh/t NH₃
युरिया2NH₃ + CO₂ → युरिया + H₂O—
डीएपी2NH₃ + H₃PO₄ → DAP—

नेपालको जलविद्युत अवस्था (२०२५)

सूचकमान
कुल सम्भावना८३,००० MW
स्थापित क्षमता~३,५०० MW (केवल ४%)
निर्माणाधीन१०,६९१ MW
२०२८ लक्ष्य~८,००० MW
२०२८ अधिशेष विद्युत~२५ TWh/वर्ष
मनसुन निर्यात दर (भारत)NPR ४.८०–६.००/kWh
स्रोत आवश्यकता

पूर्ण आन्तरिक युरिया उत्पादनका लागि आवश्यक सामग्री

लक्ष्य: ४,९२,००० टन/वर्ष युरिया आयात प्रतिस्थापन

आदान गणना वार्षिक मात्रा नेपालमा उपलब्धता
अमोनिया (NH₃) ४,९२,००० × ०.५६७ २,७९,००० टन आन्तरिक उत्पादन
हाइड्रोजन (H₂) २,७९,००० × ०.१७६ ४९,१०० टन इलेक्ट्रोलिसिसद्वारा
नाइट्रोजन (N₂) २,७९,००० × ०.८२४ २,२९,९०० टन हवाबाट ASU मार्फत
कार्बन डाइअक्साइड (CO₂) ४,९२,००० × ०.७३३ ३,६०,६०० टन सिमेन्ट उद्योग, बायोग्याससे
इलेक्ट्रोलिसिसका लागि पानी ४९,१०० × ९ टन/टन ~४,४२,००० टन नेपाली नदी — प्रचुर
🔌 विद्युत (कुल) २,७९,०००t × ११,०००kWh/t ~३.०७ TWh/वर्ष अधिशेष जलविद्युत
३.०७ TWh
परियोजना विद्युत माग
१२.३%
२०२८ अधिशेषको प्रतिशत मात्र
~३५४ MW
इलेक्ट्रोलाइजर क्षमता आवश्यक
प्रमुख नीतिगत उपकरण: "औद्योगिक हरित हाइड्रोजन विद्युत महसुल" निर्धारण गर्नु — NPR ५.५०/kWh (~USD ०.०४१) प्रमाणित अधिशेष क्षमताबाट। नर्वे र आइसल्याण्डले जलविद्युत/भूतापीय अधिशेष ऊर्जाको लागि ऊर्जा-गहन उद्योगलाई प्राथमिकता दरमा कसरी प्रदान गरे, त्यही नमूना अनुसरण गर्नु।
चरण २ — डीएपी

आंशिक डीएपी स्वदेशीकरण — ढुंगा फस्फेट मार्ग

नेपालमा घरेलु फस्फेट भण्डार छैन। तर तयार H₃PO₄ आयात गर्नुभन्दा ढुंगा फस्फेट आयात गरी स्थानीय फस्फोरिक एसिड प्लान्टमा प्रशोधन गर्नु आर्थिक रूपमा अत्यन्तै फाइदाजनक छ:

तयार H₃PO₄ आयात:
USD ९००/टन
ढुंगा फस्फेट → स्थानीय प्रशोधन:
USD १८०(कच्चा) + USD २०० (प्रशोधन) = USD ३८०/टन
→ प्रति टन USD ५२० बचत
मोरक्को/जोर्डान/साउदी अरेबियासँग दीर्घकालीन ढुंगा फस्फेट आपूर्ति सम्झौता आवश्यक। चरण २ लगानी प्रतिबद्धतापूर्व यो सम्झौता आवश्यक।
नेपाल हरित मल पहल — बजेट सुझाव २०८२/८३
प्रक्रिया स्रोत: IRENA २०२२, IEA, ScienceDirect नेपाल LCOH अध्ययन २०२४
२
इकाई अर्थशास्त्र
लगानी, उत्पादन लागत र ब्रेकइभन विश्लेषण
चरण १ (युरिया) र चरण २ (डीएपी) — पूर्ण वित्तीय विवरण
📊
चरण १ — पुँजी लगानी

युरिया उत्पादन प्लान्ट — CAPEX विवरण (USD ६५०M)

घटकविशिष्टताएकाइ लागतकुल लागत
एल्केलाइन इलेक्ट्रोलाइजर३५४ MW क्षमताUSD ७५०/kWUSD २६५.५M
वायु पृथक्करण एकाइ (ASU)२,२९,९०० t N₂/वर्षUSD ९०/t वार्षिकUSD २०.७M
हेबर-बोश संश्लेषण लूप२,७९,००० t NH₃/वर्षUSD २५०/t वार्षिकUSD ६९.८M
युरिया संश्लेषण एकाइ४,९२,००० t युरिया/वर्षUSD १३०/t वार्षिकUSD ६४.०M
NH₃ र युरिया भण्डारण (३० दिन)४१,००० t NH₃; ४०,००० t युरिया—USD ३०M
विद्युत पूर्वाधार र ग्रिड जडान४०० MW मापनीUSD १००/kWUSD ४०M
जल उपचार र सेवन——USD १५M
प्लान्ट सन्तुलन (पाइपिङ, यन्त्र)——USD ४०M
EPC र ईञ्जिनियरिङ (१२%)USD ६५.४M
आकस्मिक (७%)USD ३८.२M
कुल चरण १ CAPEXUSD ~६५०M
सञ्चालन लागत

वार्षिक सञ्चालन लागत (OpEx) — ४,९२,०००t युरिया/वर्ष

लागत वस्तुवार्षिक लागत
🔌 विद्युत (३.०७ TWh × USD ०.०४/kWh)USD १२२.८M
CO₂ आपूर्ति (३,६०,६०० t × USD ३५/t)USD १२.६M
प्रक्रिया पानीUSD ०.४M
O&M (CAPEX को २.५%)USD १६.३M
श्रमशक्ति (३५० कर्मचारी)USD ५.३M
प्रशासन र बीमाUSD ७.५M
कुल वार्षिक OpExUSD १६५M
प्रति टन उत्पादन लागत:
USD ३३५/टन
(OpEx मात्र: USD १६५M ÷ ४,९२,०००)
पूर्ण-लोडेड लागत (CAPEX सहित):
CAPEX वार्षिक शुल्क: USD ६०.९M/वर्ष
(२५ वर्ष, ८% पुँजी लागत)
USD ४५९/टन
तुलना: आयात मूल्य USD ४९०–६१६/टन
लागत तुलना

आन्तरिक उत्पादन बनाम आयात मूल्य

परिदृश्यआयात मूल्यआन्तरिक लागतअन्तरस्थिति
आधार केस (FY औसत)USD ४९०/tUSD ४५९/t+USD ३१/t बचत✅ प्रतिस्पर्धी
हालको स्पट (मे २०२६)USD ६१६/tUSD ४५९/t+USD १५७/t बचत✅ अत्यन्त फाइदाजनक
रूढिवादी (मूल्य घट्यो)USD ४००/tUSD ४५९/t-USD ५९/t घाटा⚠️ ब्रेकइभन: ~USD ४६०
२०३० प्रक्षेपण (सस्तो इलेक्ट्रोलाइजर)~USD ५००/t~USD ३५०/t+USD १५०/t बचत✅ अत्यन्त प्रतिस्पर्धी
ब्रेकइभन विश्लेषण

वित्तीय व्यवहार्यता — सम्पूर्ण कार्यक्रम

चरणउद्देश्यCAPEXवार्षिक बचतब्रेकइभनNPV (२५ वर्ष, ८%)
चरण १ युरिया आयात प्रतिस्थापन USD ६५०M USD ७६.१M/वर्ष ८.५ वर्ष +USD १६१.८M
चरण २ डीएपी आयात प्रतिस्थापन USD ३५०M USD ७७M/वर्ष ४.५ वर्ष +USD ४७२M
संयुक्त नाइट्रोजन मल स्वावलम्बन USD ~१ अर्ब USD १७८.५M/वर्ष ~५.६ वर्ष IRR: ~१०.५–११%
USD १ अर्ब
कुल कार्यक्रम लगानी
USD ४३८.५M
प्रतिस्थापित वार्षिक आयात
~५.६ वर्ष
संयुक्त साधारण ब्रेकइभन
~१०.५%
अनुमानित IRR
विद्युत मूल्य संवेदनशीलता (USD ४९०/t आयात मूल्यमा): USD ०.०३/kWh मा → ब्रेकइभन ६.३ वर्ष | USD ०.०४/kWh मा → ८.५ वर्ष | USD ०.०५/kWh मा → ९ वर्ष | USD ०.०६२/kWh मा → १२.७ वर्ष
ब्रेकइभन विद्युत मूल्य: USD ०.०४९/kWh — अधिशेष जलविद्युतबाट आज नै हासिल योग्य।
CAPEX क्रस-जाँच: IRENA/IEA हरित अमोनिया प्लान्ट बेञ्चमार्क USD १,३००–२,०००/t वार्षिक NH₃ क्षमता। मध्यबिन्दु USD १,६५० × २,७९,०００ t = USD ४६०M (NH₃ मात्र) + युरिया संश्लेषण + EPC + आकस्मिक = USD ५७५–६२०M। हाम्रो USD ६५०M रूढिवादी अनुमान हो — पर्वतीय भू-भाग र रसद जटिलताका लागि समायोजित।
नेपाल हरित मल पहल — बजेट सुझाव २०८२/८३
IRENA २०२२ | IEA | World Bank | Trading Economics | Nepal Customs
३
रणनीतिक लाभ र कार्यान्वयन
राष्ट्रिय फाइदा, वित्तपोषण संरचना र कार्यान्वयन मार्गचित्र
विदेशी मुद्रा संरक्षण · ऊर्जा क्षेत्र मूल्य अधिकतमीकरण · खाद्य सुरक्षा · हरित प्रमाण-पत्र
🌿
रणनीतिक लाभ

अर्थतन्त्रमा व्यापक प्रभाव

USD ४३८.५M
वार्षिक बन्द हुने विदेशी मुद्रा निकासी
~USD ४.४ अर्ब
१० वर्षमा संचित FX बचत
~४,४६,४०० t
प्रतिवर्ष CO₂ उत्सर्जन न्यूनीकरण
३,५०০–५,०০০
प्रत्यक्ष + अप्रत्यक्ष रोजगार

💱 विदेशी मुद्रा

वार्षिक आयात बिल GDP को ~०.८८% र कुल आयातको ~३.२%। यो एकल हस्तक्षेपले चालु खाता घाटामा संरचनागत सुधार ल्याउँछ।

⚡ ऊर्जा मूल्य

अधिशेष विद्युत भारतलाई NPR ४.८०/kWh मा निर्यात वा कटौती हुन्छ। इलेक्ट्रोलिसिसले ३.०७ TWh/वर्ष युरिया (भण्डारणयोग्य वस्तु) मा रूपान्तरण गर्छ।

🌾 खाद्य सुरक्षा

भारतीय निर्यात प्रतिबन्ध, विश्व मूल्य उछाल, वा रसद अवरोधबाट प्रतिरक्षा। २०२४/२५ मा देखिएझैँ आपूर्ति झट्काबाट सुरक्षित।
वित्तपोषण संरचना

प्रस्तावित USD ~१ अर्ब लगानी संरचना

स्रोतरकमउपकरणसर्त
🏛️ नेपाल सरकार (इक्विटी)USD २००M५ वर्षमा बजेट विनियोजनसार्वभौम
🏦 एसियाली विकास बैंक (ADB)USD २५०Mरियायती ऋण~२% प्रतिवर्ष, २५ वर्ष
🌍 विश्व बैंक / IDAUSD २००Mहरित जलवायु कोष ऋण~१.५–२%
🏗️ निजी क्षेत्र (इलेक्ट्रोलाइजर SPV)USD २००MBOT/PPP — निजी इक्विटी + ऋण१२–१५% IRR लक्ष्य
📊 हरित सार्वभौम बण्ड (घरेलु)USD १५०M१०-वर्षे NPR बण्ड~७–८%
जम्माUSD ~१.० अर्बमिश्रित वित्तपोषण

इलेक्ट्रोलाइजर क्षमताको लागि PPP संरचना (नेपालको IPP जलविद्युत मोडल जस्तै) CAPEX सरकारी ब्यालेन्स शीटबाहिर राख्छ।

कार्यान्वयन मार्गचित्र

चरणबद्ध कार्यक्रम — १० वर्षमा स्वावलम्बन

वर्ष १
नीति ढाँचा: "औद्योगिक हरित हाइड्रोजन विद्युत महसुल" (NPR ५.५०/kWh) कानूनी बनाउनु। नेपाल हरित मल निगम (NGFC) स्थापना। NPR ५०करोड सम्भाव्यता अध्ययनमा विनियोजन।
वर्ष १–२
विस्तृत सम्भाव्यता अध्ययन, स्थल चयन (प्रमुख नदी + विद्युत प्रसारण नजिक), EIA, खरिद योजना। हेटौंडा सिमेन्ट र अन्य औद्योगिक CO₂ उत्सर्जकसँग CO₂ अफ-टेक सम्झौता।
वर्ष २
ADB/विश्व बैंक वित्तपोषण स्वीकृति। सार्वभौम हरित बण्ड जारी। इलेक्ट्रोलाइजरको लागि PPP संरचना। मोरक्को/जोर्डानसँग ढुंगा फस्फेट आपूर्ति वार्ता।
वर्ष २–४
EPC निर्माण: इलेक्ट्रोलाइजर, हेबर-बोश लूप, युरिया संश्लेषण। निश्चित मूल्य EPC अनुबन्ध; चरणबद्ध निर्माण।
वर्ष ४–५
कमिसनिङ, परीक्षण, कर्मचारी तालिम। सुक्खायाम क्षमता कारकमा सञ्चालन।
वर्ष ५ ✅
पहिलो आन्तरिक युरिया — ४,९२,०००t/वर्ष पूर्ण क्षमतामा। चरण २ योजना सुरु। अनुदान सुधार मार्गचित्र घोषणा।
वर्ष ५–८
फस्फोरिक एसिड प्लान्ट + डीएपी संश्लेषण निर्माण (चरण २, USD ३५०M)। ढुंगा फस्फेट आयात टर्मिनल।
वर्ष १० 🏆
नेपाल नाइट्रोजन मल आयातबाट प्रभावकारी रूपमा स्वतन्त्र। अवशिष्ट विदेशी निर्भरता: कुल मल खर्चको ~३% (पोटाश मात्र)।
तत्काल सिफारिसहरू

आ.व. २०८२/८३ बजेटमा समावेश गर्नुपर्ने कदमहरू

तत्काल कदम

  • NPR ५०करोड विनियोजन — चरण १ युरिया प्लान्टको विस्तृत सम्भाव्यता अध्ययन, EIA र स्थल चयनका लागि
  • "औद्योगिक हरित हाइड्रोजन विद्युत महसुल" कानूनी बनाउनु — प्रमाणित अधिशेष क्षमताबाट NPR ५.५०/kWh
  • नेपाल हरित मल निगम (NGFC) स्थापना — उद्योग मन्त्रालय अन्तर्गत लगानी जनादेशसहित
  • ADB र विश्व बैंकसँग वार्ता सुरु — रियायती हरित हाइड्रोजन/मल परियोजना वित्तपोषण
  • हेटौंडा सिमेन्टसँग संलग्न — CO₂ अफ-टेक सम्झौता (युरिया संश्लेषणको लागि कम/शून्य लागत कच्चा माल)

मध्यकालीन नीति

  • मोरक्को/जोर्डान/साउदी अरेबियासँग ढुंगा फस्फेट आयात ढाँचा संरचना (चरण २ डीएपी)
  • अनुदान सुधार मार्गचित्र — ५ वर्षे लागत-प्रतिबिम्बित मूल्य निर्धारणमा ग्लाइड पथ घोषणा, आन्तरिक उत्पादन सुरु हुँदासँगै
  • बाङ्लादेश र भारतसँग युरिया निर्यात सम्झौता वार्ता — अतिरिक्त क्षमताका लागि
  • २५ वर्ष पछि: प्लान्ट ऋणमुक्त, युरिया शुद्ध OpEx (~USD १६५M/वर्ष) मा उत्पादन
जोखिम नोट: CO₂ आपूर्तिको लागि हेटौंडा सिमेन्ट सह-स्थापना स्थल-महत्त्वपूर्ण। प्रत्यक्ष वायु क्याप्चर (USD ३००–५००/t) ले युरिया अर्थशास्त्र अव्यावहारिक बनाउँछ।
सारसंक्षेप: सरकारले हाल युरियाको लागि मात्र USD १४८.६M/वर्ष खुद राजकोष निकासी गर्छ — शून्य सम्पत्ति सिर्जना सहित। आन्तरिक उत्पादनले यसलाई परिभाषित पुनर्भुक्तान तालिका र दीर्घकालीन ऊर्जा-भण्डारण सम्पत्ति सहित राष्ट्रिय औद्योगिक सम्पत्तिमा रूपान्तरण गर्छ।
नेपाल हरित मल पहल — बजेट सुझाव २०८२/८३
नागरिक नीति सुझाव | सबै गणना सार्वजनिक अन्तर्राष्ट्रिय बजार तथ्याङ्क र सहकर्मी-समीक्षा प्राविधिक साहित्यमा आधारित
४